Говийн хаан ховордсоор л..

S. Monkjargal гишүүний оруулсан энэxүү сэдэв xүлээлгийн өрөөнд 8 xасаx даруулсан байгааг xараад дэмжмээр санагдлаа .. магад гараад ирж болоx ч бас устаж мэдэxээр байсан тул ач xолбогдол өгснийг минь зөвөөр ойлгохыг хүсье. .

Сэдвийг бичсэн: http://biznetwork.mn/profile/s.monkhjargal

Говийн хаан ховордсоор л..

Говь нутгыг тэмээгүйгээр төсөөлөх аргагүй юм.Бас тэмээ гэхээр юуны түрүүнд говь нутаг л санаанд буудаг шүү дээ.”Тэмээний талаар хэр сайн мэдэх вэ?” гээд хүмүүсээс асуухаар ялангуяа төв, хангай газрынхан “Ёстой мэдэхгүй номноос л зургыг нь харсанаас биш амьдаар нь ёстой харж байгаагүй.” гэх мэтээр хариулах нь тун харамсалтай.Өөрийнх нь талаар мэдэхгүй хүмүүс тэмээг хамгаалах талаар зүтгэх нь юу л бол доо. Учир иймээс тэмээ гэдэг амьтаны мөн чанар, ашиг шим, тоо толгойн талаар бага ч болов танилцуулахыг зорилоо.Цөлөрхөг, халуун говийн бүсэд амьдардаг энедмик чанарын сонирхолтой амьтан бол тэмээ юм.Говийн хаан гэгддэг энэ гайхамшигтай амьтан монголын мал аж ахуйн эртний уламжлалт салбаруудын нэг бөгөөд тоо толгой нь ховор өөрийн гэсэн өвөрмөц чанартай,цаг агаарын хэцүү үеүүдийг даван туулах тэсвэр хатуужилтай,улс орны эдийн засагт хэзээ ч буурашгүй ач холбогдолтой амьтан юм.

Дэлхийн 40 орчим улсад тэмээ үржүүлж байгаагийн олонхи нь Африк тивд байрладаг.Дэлхийд 23 сая тэмээ байдагаас 90 хувь нь нэг бөхт наран тэмээ, харин 9,6 хувь нь хос бөхт, 0,4 хувь нь тэдгээрийн эрлийз байна.Манай орны хувьд говийн аймгууд тэмээг голлон үржүүлдэг Өмнөговь, Дорноговь, Дундговь, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, аймагт бүх тэмээний 70%, Увс, Ховд, Баян-Өлгий, Завхан аймгуудад 8%, Архангай, Хөвсгөл, Булган аймагт 2.1% тэмээ байна.Манай улс хос бөхт тэмээний тоогоороо дэлхийд эхний байранд ордог.Монгол туургатны үе үеийн амьдрал тэмээн сүрэгтэй салшгүй холбоотой бөгөөд түүний ашиг шимээр хоол-хүнс, хувцас хунар, гэр орон, хөдөлмөрийн багаж, хэрэгсэл, тээвэр, түлшний үндсэн хэрэгцээг хангаж ирсэн билээ.Зөвхөн монголчууд төдийгүй дэлхийн өөр орнууд ч тэмээний асар их ашиг шимийг хүртсээр ирсэн түүхтэй.Африк, Ойрхи Дорнодын орнуудын эртний түүхэнд дайн тулалдаан, барилга байгууламжийн ажилд тэмээн хөсгийг хэрэглэж байсан баримт олон байдаг.Өнөө хэр нь Сахара, Кара Кум, Говийн их цөлд оршин суудаг нүүдэлчин түмний амьдрал ахуйд тэмээн сүрэг ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсээр байна.


Африкийн аривчууд ба туарегчууд тэмээний тэсвэр хатуужил, дөлгөөн зан, ган гачигтай үед ашиг шимээ найдвартай өгдөг зэрэгт нь бишрэн шүтдэг бөгөөд эрчүүдийг тэмээ шиг сайхан эр гэвэл дээд зэргээр магтаж байгаа нь тэр гэнэ.Тэд тэмээгээр андгай тангараг тавьдагаас гадна хичнээн ч олон ямаатай хүнийг баян гэдэггүй хирнээ хэдхэн тэмээтэй хүнийг баянд тооцож, тийм хүн царайлаг охиныг эхнэр болгон авдаг заншилтай нь Африкийн нүүдэлчид хамгийн ажилсаг авхаалжтай хүн л тэмээ малладаг гэсэн ойлгомжтой холбоотой хэрэг ажээ.Мөн тэмээ нь тийм бол эзэн нь тийм гэж ч ярьдаг.Тэмээ хосолмол ашиг шимтэй мал бөгөөд нэг тэмээнээс амьдарлын туршид нь 300-480 кг ноос, 7000-8000 литр сүү, 10-11 ботго бойжуулах боломжтой.Ингэний сүүг эхийн сүүтэй дүйцэхүйц чанартай гэж тэмээчид ярьдаг.




Монгочууд эрт үеэс эмчилгээний зориулалтаар ингэний сүүг хэрэглэж ирсэн уламжилалтай.Сүүг яс сийрэгжих, хавагнах, бөөрний эмгэг ,сүрьеэ, цусны даралт ихсэх, нарших зэрэг өвчинүүдэд хэргэлсээр ирсэн бөгөөд өнөөдөр ч малчид янз бүрийн эмээс хэд дахин илүү гэж үзэж хэргэлдэг.Мөн хоормогыг нь ч эмчилгээний зориулалтаар олон өвчинд ууж, хэргэлсээр байна.Тэмээний ноосон бүтээгдэхүүн нь манай орны экспортонд гаргадаг цөөхөн хэдэн чанартай бүтээгдэхүүний нэг юм.Ингээд тоочоод байвал тэмээний ашиг шим дуусашгүй их.Хамгийн харамсалтай нь энэ гайхамшигтай амьтаны тоо толгой нь өнөөдөр 265.3 хүрч “Улаан ном”-д бичигдэхээр болсон нь үнэхээр сэтгэл эмзэглүүлсэн асуудал юм.Тоо толгой нь ховордох болсон хэд хэдэн шалтгаан бий.Хамгийн том шалтгаан нь ноос нь хямд, 1кг ноос ердөө 2000-3000 төгрөг.Харин 1кг мах 1700-1800 төгрөг бөгөөд нэг тэмээний амьдын жин 350-400 кг хүрдэг.Тиймээс гар дээрээ бэлэн мөнгөгүй малчид тэмээгээ зарах, хүнсэнд хэрэглэхийг илүүд үзэх болж, монголын цайны газар болгоны ширээн дээр эрдэнэт амьтаны амьны тасархай болгон нь байна гэхээр сэтгэл урагдах шиг .За тэгээд сая нэг хэсэг ил далдаар нөгөө л хэдэн тэмээний махыг хил давуулаад худалдаалхад тоо толгой нь мэдэгдэхүйц цөөрсөн.Бас нэг ховордох болсон шалтгаан бол тэмээний өсөлт удаан 2 жилд нэг удаа ботголдог маш их маллагаа, хөдөлмөр шаарддаг учир малчид тэмээг өсгөх, үржүүлэхээс шантарах болсон.Тэгээд ч сүүлийн үеийн малчидын чадвар муудсанаас болоод ингэ хээл алдах, чононд бариулах зэргээр хорогдох болсоныг дурдах нь зөв болов уу.

Хэдийгээр хүн өөрийнхөө өмчийг зарна уу, нядална уу өөрийн мэдэх хэрэг хэдий ч малчид маань жаахан нэнжин сэтгэл гаргаад тэмээгээ хайралмаарсан.
Мөн төр засгаас ч бодлого баримталмаар санагдах юм.Одоогоос дөрвөн жилийн өмнө би өвлийн амралтаараа хөдөө гэрлүүгээ явж байх замдаа аймшигтай зүйл харсан юм.Зил-130 машины чиргүүл дээр 3-н залуухан тэмээг шилэн хүзүүг нь төмөр тороосоор дараад чихээд хэвтүүлэн, нөгөө тороос нь шигдээд хүзүүг нь нүд халтирм болгосон байсан.Нөгөө тэмээнүүд хүн ойртохоор хоёр нүднээс нь нулимас бөмбөрөөд л ачиж яваа хүмүүс нь цайны газар тачигнтал инээлдээд, хөзөр тоглоод “хаашдаа алахаас наана яасан ч яахав” гэсэн янзтай найралцагааж байсансан.Амьд амьтаныг тэгж тарчилаж байхыг харсан хэн ч сэтгэл нь эмзэглэхгүй байх аргагүй биз ээ.Тэмээнд хүнтэй адил маш олон зан чанар бий.Тиймээс монгол хүн болгон энэ амьтаныг хайрлан хамгаалж,өсгөж үржүүлэх талаар өөрийн хийж чадах бүхнээ зориулаасай гэж чин сэтгэлээсээ хүсэж байна.