 |
6 |
| • |
|
 |
3 |
Хүмүүсээ та нар юу гэж бодож байна вэ?
Мөнгөн тэмдэгт хэрэглэх болсон түүх
Хүн төрөлхтөн түүхэн хөгжлийнхөө олон арван мянган жилийн турш мөнгөн тэмдэгт гэгчийг огт мэдэхгүй,түүнийг байгаагүй үе байжээ.Цаг хугацаа улиран өнгөрөх тутам байгалийн бэлэн зүйлээр амьдрах боломж багассаны улмаас хүмүүсийн нэг хэсэг нь газар хагалж тариа тарих,нөгөө хэсэг нь мар маллах эсвэл уран дархан,ан агнуур хийх зэргээр бие биенээсээ ялгаатай олон янзын хөдөлмөр эрхлэх болжээ .
Энэ явцад жишээ нь малчин хүн хонио тогоо буудайгаар,дархан хүн модон анижисаа ямаагаар солих зэргээр хэрэгцээгээ харилцан хангадаг байв.Улмаар энэ нь цааш хөгжсөөр хэрэгцээт эд бараагаа арилжан авч болдог тийм зүйл (еквивалэнт) тодорхой газар нутгийн хүрээнд бий болов.Тэр нь эртний Грэк,Ром Славянд мал:Скандинавын орнуудад арьс:Номхон далайн орнуудад үнэт хавч: Хятад,Абиссинд давс:Монголд цай болж байжээ .Гэтэл тодорхой нэг нутаг оронд бүх тааварыг сольж авч чаддаг эквивалэнт байсан таваар (өрийн хэрэгцээнээс илүү гарган арилжиж худалдахын тулд үйлдвэрлэсэн бүтээндэхүүн) нөгөө нэг нутаг оронд тэр чанараа хадгалж чадахгүй байв.
Анхны зоосон мөнгөний үүсэл
Хоёр мөрний соёлт Шумерчүүд буудайг,хүрлийн үе дэх газрын дундад тэнгисийн дорнод эртний ард түмнүүд зэсийг,Ливи дэх эртний кроэс (Croesus of lebia)-ын хаант улс төмөр гулдмайг мөнгөний нэгж болгон хэрэглэж байжээ.Ийнхүү мөнгө нь нэг төрлийн бараа,үйлчилгээг солилцдог бартерийн худалдааны тогтолцоог халсан юм.
Монголын мөнгөний түүх
Монгол туургатан Хүннү,Түрэг,Уйгар гүрний үеэс зоосон мөнгө цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий.Чингэс хаан Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт,мөнгөн зоос цутгуулж улмаар 1227 онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ .Энэ нь Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг улс төр,эдийн засаг,соёлыг зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна.
Монгол туургатан 1236 онд төрөл бүрийн хэлбэр,хэмжээ,жинтэй мөнгийг нэгтгэн ижил хэмжээ,жинтэй зоос цутган гаргах “Мөнгөний шинэтгэл” хийж байжээ.Цаасан тэмдэгт,зоосон мөнгө их хэмжээгээр гүйлгээнд гарган 1253 онд Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс нэртэй мөнгөн гүйлгээ эрхэлсэн байгууллага буюу одоогийнхоор банк байгуулан ажиллуулж байсан.Тэр үеийн зоосон мөнгө нь эхэн үедээ тодорхой тоо хэмжээ загаагүй төдтийн дэвсгэрт гэж ялгадаггүй байсан.
Хубилай хааны үед
1260 онд Монголын гүрний нийслэл Хар Хоринд “Мөнгө тушаах банк” байгуулж,улмаар аравт,хорьт,зуут,мянгатын дэвсгэрт бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан 1282 онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажилуулж байжээ . Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж 1280 банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажилуулж байжээ.
Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж 1280-аад онд цаасан мөнгөний шинэтгэл хийж, 1327 онд хуучирсан цаасан мөнгийг шатааж устгах газартай болгон устгалын ажилд түшмэл гэрчээр оролцдог журам тогтоож байжээ.Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед 100 гаруй удаа алт мөнгөн болон металл зоос,цаасан тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд гарган хэрэглэж байв.
Үргэжлэлийг удахгүй...
|
4 |
| • |
|
|
6 |
Цаг хугацаа яваад л байна, би гэж хэн юм бэ? Хэрвээ би яг нэг зуун жилийн өмнө халхын хавтгайд төрсөн байжээ гэвэл сэтгэх санах зүйл минь мэдээж тэр үедээ л байх байсан шдээ, магадгүй ид насандаа лам болох гэж байснаа эрдэм сурахаар сургууль гэдэг байшинруу “хөөгдөж” улаан дарцаг хийсгээд гүйж байх байсан ч биз, Ленин гэж дэлхийн бүх хүний, бүр миний чиний багш, мундаг хүн байдаг гэнэлэй гэж бурхан адил сүсэглэн итгэх байсан буй за. Магадгүй бас ээж аавын үед төрсөн байсан бол коммунизм байгуулж байгаа эх орон минь гэж итгэж, гэхдээ бас юу нь ч юм болохгүй байгаад байна гэж далд совиндоо мэдэрч, намд элсчихвэл өөдөө гарна шдээ гэх найз нарын шивнээг сонсолгүй, байгаагаар нь шүүмжилж орхиод, түүнээсээ болж хяхалт хавчилтыг амсах байсан ч биз, гэхдээ ихэнх хүний итгэж мөрөөдөж байсан социализм гэх тэр ид үед төрсөн бол надад цаг үеэ шүүмжлээд хавчигдах тэсвэр тэвчээр байх байсан болов уу, аав минь.
Юутай ч би одоо цаг үеийн бүтээгдэхүүн мөн байна, дүрээрээ зогсож байна. Энэ миний цаг үе. Хэдхэн хүний найруулдаг жүжигт ноорхой ардын дүрээр зогсож байна, хүсэл мөрөөдлөөр жигүүрлээд даяаршлыг ч ярьж дангааршлыг ч дэмжиж байна, үеийн залуусын оргилуун бодолтой зорилго нэгдүүлж, болохгүй бүтэхгүй юманд хамтдаа харамсаж болгож бүтээх хүслээр хамт л сэргэж байна. Энэ миний цаг үе. Дурласан хүнийхээ гялалзсан нүд, хуруугаа ч хүргэж зүрхэлдэггүй ханхар цээжийг өөр аль ч цаг үеээр солихыг хүсэхгүй, дуу хөгжим кино урлагийн алийг ч энэ цагаараа л мэдэрч уусна. Гэхдээ ......... цаг хугацааны хүлээсэнд тас баглуулсан юм биш биз дээ? Мэдээж шүү дээ ... Дахиад зуун жилийн дараа ... миний гэсэн бүхэн замхарч одсон байхад хойноос минь хойч үе хааяахан нэг дурсаж бүдүүн тоймоор хэдэн үг хэлэхээс хэтрэхгүй ... муудаж сайдаж байсан хүмүүс ... гашуун үгээр утаж байсан бүхэн цаг хугацаагаар угаагдана ... арчигдана ... галзууртлаа дурласан зүрхийг хэн ч мэдэхгүй өнгөрнө ... булшлагдана ... алга болно ... хайрлаж байсан гэрийнхэн минь байхгүй л болно ... инээж наргиж дуулж тоглож явсан анд найзууд үгүй болно ... тэгээд юу үлдэнэ гэж? Юм үлдээхийн төлөө л юм уу? Цаг хугацаа юу ч үлдээсэн арилгаж л орхино. Үлдээсэн байлаа ч надад одоо шиг минь хүртээлтэй билүү? Тэгээд яахав? Дурла ... агсар ... ажилла ... амьдар ... инээ ... согто ... уйл ... мөрөөд ... жарга ... зов ... юу л болно тэр л болог ... “цаг үе”-ээс хэтэрмээр байвал хэтэрье, хоцормоор байвал гээгдье. Надад юу ч аль нь ч ялгаа алга ... гагцхүү оногдсон энэ мөчөө л хайрлъя, үдэж буй өдөр бүхнээ гамная, өгч байгаа мэдрэмжийг авсан шиг л авъя, өнгөрснөөс боловсорч ирсэн учрал тавилан болохоор чинь ... одоо цаг чамайг ... ирээдүйд “үйрч алга болдог” ч үргэлжлэл минь байх учраас ... одоо цаг чамайг л ...
Н---Индра--с
|
8 |
| • |
|
|
16 |
АЛТАН ГҮҮР
«Бүтэх үйлсийн эхэнд буянтай сайхан хүн таарна»,- гэдэгчлэн хорвоо ертөнц шинэлэгдэх урь анзаарагдаж, өлгий нь тайлагдсан нялхасыг санагдуулахтай адил хүлээснээс тайлагдаж, 1986 онд болсон “Алматыда Желтоқсан көтерілісі” буюу XII сарын нэрээр түүхэнд үлдсэн ардчилсан хөдөлгөөн эхэлсэн тэр цагаас бидний зөвлөгч удирдагч маань болсон тэр эрхэм хүндэт багш маань Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн физик математикийн тэнхимийн эрхлэгч асан профессор Хизатбек овогтой Даней юм.
Х.Даней нь Монголын казакуудын өсөн өндийж яваа эрдэм боловсролтой сэхээтэнгүүдийн нэг юм.
Тэрээр бүр наяад оны тэртээгээс Казахын үндэсний соёл урлаг, оюуны өв, уламжлал, ёс заншилыг сэргээн хөгжүүлэхэд бүхий л хүч чадал боломж бололцоогоо дайчилсаар иржээ. Эзэмшсэн мэргэжил, эрхэлж буй ажил төрлөөс тэс хөндий үндэсний үнэт зүйлийн төлөө ханцуй шамлан, чин сэтгэлээрээ зүтгэнэ гэдэг бол эгэл хүн болгонд байдаггүй эрхэм чанар мөнөөс мөн. Тухайн 80-иад оны үед манай улсын ихэнх сэхээтэнгүүдийн дунд намчирхах, цол хэргэм, өндөр сэнтийн төлөө нэр төрөө эрхэмлэх явдал их байсан. Харин Даней багш маань энэ бүгдээс илүү үндэсний эрх ашиг нь нэр төрд маань муугаар нөлөөлнө гэж эмээлгүй өөрчлөн байгуулалт хөгжил дэвшилийн төлөө олныг араасаа дагуулж чадсан билээ. Тэрээр бидний хэсэг залуучуудыг шинийг эрэлхийлэх хүсэл зоригийг хөхүүлэн дэмжиж «ингэвэл илүү эвтэй байлгүй»,-гэх мэтчилэн чиглүүлж байсан. Казахстаны түүхэнд удаа дараа тохиолдсон хэлмэгдүүлэлтийн нийтийн өмнө дэлгэн тависан «Алаш» хэмээх хөдөлгөөний /казахын ард түмний үндэсний онцлог дүр төрхийг нандигнахыг эрхэмлэгч Д.Х/ цогтой тэмцэгчдийг цагаатгаж буй соргог мэдээ сэлтүүдийг бидэнд тасралтгүй хүргэж байлаа. Улмаар ХААДС-ийн казах оюутан бид нарыг «Дуугарвал дуу нэг дугтарвал ханцуй нэг»,-гэдэгчлэн 1987 оны 12 дугаар сарын 27 нд «Мурагер»,-/Өвлөгч/ хэмээсэн урлагийн бүлгэм үүсгэн байгуулах шалтаг, эх сурвалж болсон билээ. Яруу найрагч, туульчин, дуучин, хөгжимчин нарын шинэ үеийнхнийг эгнээндээ багтаасан эл бүлгэм нь урлагийн авьяас чадвараараа Улаанбаатар хот болон ойр хавийн суурин газруудаар аялан тоглолт хийхийн хамтаар үндэстний өв соёлоо сэргээх, бахархах үзэл санааг дэлгэрүүлж, уриалж явлаа. Удалгүй бүлгэмийн «Мурагер»,-хэмээх нэрийг бидний удирдагч болох Даней багшийн санаачлагаар «Толкын»,-/Давалгаа/ гэж өөрчилж ансамбль болж өргөжүүлсэн билээ. Давалгаа гэдэг маань үнэхээр хийморлог гүн утгатай үг хэллэг юм. «Давалгаа»-ны тухай «Давалгаанаас давалгаа бий болдог»,-хэмээх яруу найрагч Магжаны дуу, «Давалгааг ах нар тэргүүлж дүү нар удаалдаг»,-хэмээх яруу найрагч Абайн шүлэгнээс санаа авч багш маань энэ нэрийг сонгосон юм. Багш маань эгэл жирийн нуурын намуухан давалгааг бус далайн их шуурга адил хотол олны их давалгааг зөгнөсөн бололтой. Энэ нэр нь үндэсний өв соёлыг эрхэмлэгч өмнөх үеийн алдарт өвөг дээдсийн ул мөрөөр үйл хэргийг нь үргэжлүүлэх, шинэ давалгаа буюу залуу үе цалгин давалгаалсаныг илэрхийлэл болж чадсан юм. Удалгүй Ховд аймагт казах хэлээр «Толкын» нэртэй сонин, хожим Улаанбаатараас казах хэлээр «Толкын» нэртэй радио нэвтрүүлэг ч явж эхэлсэн. Тэнгэрт дүүлэн нисэхэд бэлтгэгдсэн бүргэдийн ангаахай шиг «Толкын» ансамблийн уран бүтээл улам бүр чанаржиж өөр нэг их үйл хэргийн ул суурийг тавьсан юм.
1990 оны эхээр Даней багш маань Монголчууд «Малчидын баяр» гэж ёсорхуу нэр зүүсээр удсан шинэ жилээ «Цагаан сар»,-хэмээн уламжлалт баяраа сэргээн тэмдэглэж эхэллээ. Энэ сайн цагийн эхэнд казах түмний жар далан жилийн тэртээ мартагдсан казахийн шинэ жил “НАУРЫЗ” баяраа сэргээн өргөн дэлгэр тэмдэглэе, бусаддаа бас казахийн баялаг өв уламжлалаас таниулая гэж шийдсэн юм. Бид ч багшийн энэ санааг дуу нэгтэй дэмжиж төрсөн нутаг, элгэн саднаасаа хол суугаа казахчууддаа үндэсний шинэ жилийн баярыг өргөн дэлгэр тэмдэглүүлэх ажилд бүхий л хүч бололцоогоо дайчилж аливаа бэрхшээлийг даван туулна гэдэгтээ итгэлтэй байсан. Ингээд бусад дээд сургууль болон техникумд суралцдаг нутаг нэгт оюутанууд, казахууд ихээр суурьшсан суурин болох Улаанбаатар, Налайхийн ард олонд хэл хүргэж, урилга тараав. Даней багш маань заримдаа удирдагч, зохион байгуулагч харин заримдаа бүр найруулагч ч болж байлаа. Хаяа хичээлээс чөлөөлүүлж, өдөр шөнөгүй бэлтгэж байсан. Тэгсээр, тэсэн ядсан өдөрийн алтан нарны гэгээ туссан тэр нэгэн 1990 оны Наурыз сар буюу 3-р сарын 22-ны өдөртэй угтан золголоо. Энэ өдөр нь ганц бидний хувьд төдийгүй нийт Монголын казакуудын хувьд сэтгэлгээний хувьсгал гарсантай агаар ижил үйл явдал болсон юм. Энэ нь биднийг үндэсээрээ бахархдаггүй, ичгүүр сонжуургүй, бор ходоодоо л борлуулдаг, бэртэгчин сарнимил биш харин нэгдэн нийлэх аваас голын усыг ч эргүүлэн урсгаж чадах оюунлаг казах үндэстэний нэг юм гэдгийн илэрхийлэл болсон юм. Эл өдөр хүрэлцэн ирсэн олны сэтгэгдэлээс илт байлаа.
Тэр үед Монгол улсад нийтдээ 150 мянга орчим казах иргэд байсан бөгөөд тэдний талаас илүү хувь нь Баян-Өлгий аймагт ихэнх ньУлаанбаатарт оршин суудаг байв. Ингээд «Наурыз»,-ын баярын хөшгийг нээхээр Нийслэл хийгээд Налайхад амьдардаг нутаг нэгт ахан дүүс маань бараг бүгд шахуу хүрэлцэн ирлээ. Ураг төрөл, найз нөхдийн учран золгосоны баяр хөөрийг харахад нүдний нулимс мэлмэрч байлаа. ХААДС-н 1000 хүний суудалтай өргөн уудам танхимийг пиг дүүргэж баян хөөрөөр бялхсан алга нижигнэлтээр баярын концерт эхлэв. Уг анхны «Наурыз», баярын концертыг нээж, хааж «Толкын» ансамблийн тэргүүн Х.Даней багш маань үг хэлэв. Тэрээр үндэсний шинэ жилийн баяраа цаашид жил бүр энэ өдрийг өргөн дэлгэр тэмдэглэж байхыг захиж, бүх хүнд ирж буюу шинэ ондоо амжилт бүтээл сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөж байсан нь саяхан мэт. Тэр захиас эдүгээ нэгэнт хэрэгжин биеэлжээ. Аливаа зөв үйлийн эхлэл гэдэг бол асар их тэвчээр, уйгагүй зүтгэлийн үр дүн байдаг. Ингээд Монголын казахууд анхны буюу дахин сэргээгдсэн шинэ «Наурыз»-ын баяраа 1990 онд ардчилал шинэчлэлтийн үр дүнд Х.Даней багшийнхаа дэмжлэгтэйгээр ёслол төгөлдөр тэмдэглэлээ.
«Толкын» ансамблийн үйл ажиллагаа зөвхөн үүгээр хязгаарлагдсангүй. Ансамблийн тэргүүн Даней багш маань бидний элдэв санааг «энэ хорвоод болохгүй бүтэхгүй зүйл гэж байдаггүй юм»,-хэмээн хөхүүлэн дэмжиж байв. Наурызын баярын дараа Налайх, Төв аймагийн Эрдэнэ сумдад очиж концерт тоглож сонирхуулав.
Ансамблийн үйл ажиллагааг тухайн үеийн сургуулийн хувьсгалт залуучуудийн эвлэлийн дарга Батцэцэгээр дамжуулж Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн хороотой холбоо тогтоосон. Үүний үр дүнд Казахстан улсын одоогийн парламентийн гишүүн Т.Бекболаттай, улмаар КазССР улсын залуучуудын эвлэлийн хороотой хоёр орны залуучуудын хамтын ажиллагааны алтан гүүрийг багш маань тависан юм. Энэхүү аялан тоглолтыг 1990 оны намар 9-10 сард Даней багшийн удирдлагаар Батцэцэг дарга, Улаанбаатар хотод байдаг их дээд сургуулиудын авьяаслаг оюутан залуучуудын 30-иад хүний бүрэлдэхүүнтэй ансамбль баг Новосибирскээр дайрч Казакстан улсын Алматыг зорьж билээ. Хөдөө Аж Ахуйн Дээд Сургууль, Мал Аж Ахуйн Дээд Сургууль, П.Чайковскийн нэрэмжит хөгжимийн дунд сургууль, Мухагали Махатаевийн нэрэмжит 140-р гимнази гэх мэт газруудад аялан тоглолт хийсэн юм. Тоглолтын хөтөлбөрт Алтайн Казахуудын ардын дуунууд, Хурмангазы, Даулеткерейн хөгжим, казакын хөгжмийн зохиолын аязууд үзэгч олонд ихэд таалагдав.
Ялангуяа концертын эхэнд зохиолч М.Хурманханы “Той бастар” дууг:
Амар сайн байцгаана уу нутаг усныхан минь
Ахан дүүс түмэн олон бултаараа
Алатаугийн хур бороог
Алсаас бид хүсэн мөрөөдсөөр ирлээ.
Цөөхөн Казахын хувь заяаг
Даатгахыг хүсэж бид ирлээ. дуулахад үзэгч олны сэтгэлийг хөдөлгөж орхидог байж билээ. Манай сайн дурын уран сайханчдын аялан тоглолт нь Казакстан улсад жинхэнэ шуугиан тарьж хэвлэл мэдээлэлүүд бие биеэнээсээ өрсөж мэдээллэж байв. Мөн Алматы-Узан Агаш хотод болсон Сүймбай Аронүлы нэрэмжит “Айтыс” харилцааны дууны тэмцээнд манай дуучин Хабиш овогтой Сабит оролцож шагналт байр эзэлсэн нь бидний нэр хүндийг өндөрт өргөж байлаа. Ингээд Алматы хотоор, Медеу, номын дэлгүүр хэсэж сэтгэлийн тэнхээ нэмсэн оюутан залуус бид жигүүрээ ургуулсан мэт баярлаж хөөрч Улаанбаатар луу буцсан.
ЗСБНХҮ-ын элчин сайдтай холбоо тогтоож тэндхийн үзбек залуучуудын тус дэмжлэгтэйгээр Зөвлөлтийн шинжлэх ухаан соёлын ордонд-/ДСНК/ концерт тоглох, Ч.Аймотовын зохиолоор хийсэн киног казах хэлээр үзүүлэх ажлыг зохион байгуулсан.
Даней багш маань бидэнд их үлгэр дууриал болдог байлаа. Өөрийнхөө багшийн ажил, компьютер дээр «Машин механизмийн онол»-ийн бодолтууд, дүрслэлийн геометр, материал эсэргүүцэлийн тооцоолол, дээд тооны бодолтын программ бичилтийг хийхийн хажуугаар биднийг энэ бүх ажилд удирдан зохион байгуулдаг байлаа. 1992 онд «Толкын» ансамблийн зарим гишүүд сургууль төгсөж, зарим нь Казакстан луу нүүх сургаар бараг мэргэжлийн хэмжээнд бэлтгэгдсэн ансамблийн гишүүд байгаа дээр дахин «Наурыз» баярын концертыг зохион байгуулж, тоглуулах нь зүйтэй гэж үзэв. Мөн тэр үеийн гол гогцоо асуудалаас сэдэвлэж «Нүүх үү? Нүүхгүй юу?» сэдэвт бэсрэг жүжиг тавьсан. Жүжгийн зохиолыг Тойшан овогтой Акедил бичиж, Х.Даней багш удирдаж, К.Насипхан найруулж гол дүрд нь тоглосон. Эмгэний дүрд Ермек бусад жүжигчид тун чадварлаг тоглосон. Энэ жүжгээрээ тухайн үеийн нийгмийн байдал, шилжилтийн ороо бусгаа цаг үед казах төрхийн тулга тойрсон өдөр тутмын тарчиг амьдралаас улбаалж, нийгмийн ухамсар шингэсэн маргаанд хариу эрэлхийлж, ард түмэн хүй цөглөсөн нутаг, үр удамын ирээдүйн хувь заяаг шийдэх нүүх үү? яах уу? гэсэн асуудлыг хөндөж тавьсанаар олны сонирхол ихэд татаж таашаагдсан бүтээл болсон билээ.
Энэ уран бүтээлийг манай сургуулийн захирал П.Санжид, проректор А.Магыш асан тэргүүтэй сургуулийн захиргаа ихэд дэмжин тусалж байсан юм.
Ингээд нэг бус гурвантаа болсон «Наурыз»,-ын баяр нь гагцхүү сэтгэл сэргээх, наадаж цэнгэх бус мэр сэр улс төр нийгмийн асуудалуудыг хөндөж олны анхааралыг татаж байсан юм. Социалист нийгмийн өрөөсөн талт улс төрийн балгаар хуучины үлдэгдэл гэж адлагдаж, он удаан жил тэмдэглээгүй үндэсний их баяр «Наурыз» баяр Улаабаатар хотод дахин сэргэж, мөнх дэлгэрэх хувь тохиосон аж. Энэ утгаараа «Наурыз» баяр нь ардчилалын баяр юм. Энэхүү үйл хэрэгт оролцох аз тохиосонд чин зүрхний угаас баярлаж бахдах сэтгэл төрдөг юм. Хоёр улс хоорондын хөдөлмөрийн гэрээ гэгч яваандаа их нүүдэл болж өргөжсөн нь «Толкын» ансамбль үндэсний ухамсартай учран золголоо. Казакстан ба Монголын эртний айл сахалт андын холбоог даяарчлалын эринд шинэ эрчээр хөгжүүллээ.
Казахын үндэсний баярыг сэргээхэд тэргүүн эгнээнд гагцхүү хэл амаараа бус, бодит ажил үйлсээрээ манлайлагч лидер нь үндэстэн минь гэсэн чин зоригтой, ёстой эр хүн бол Хизатбек овогтой Даней багш минь байсан. Тэрээр төрөлх эх хэл, өвөг дээдсийн өв уламжлалыг соёолуулж дэлгүүрсэн сэхээтэн юм. Шавь нартаа математикийн шинжлэх ухааны далд увдис төдийгүй амьдралын амт шимт, казах төрөлхийн ааш араншингийн үр өгөөж эелдэг ба үзэсгэлэн гоо хэвшилийн учир начирыг зааж сургасан ухаантай нэгэн өмөг түшиг , сумбэр уул минь байсан юм. Харамсалтай нь тэр нандин эрдэнэс маань болон зарим нь бидний дундаас салан одсон билээ. Даней багшийг бид өөрсдөө нутаглууллаа. Ж.Сандугаш, Батыржан Саулегүл болон энэхүү их үйлсийг дэмжин тэтгэж явсан хэдэн арван хайрт ах, эгч нарыг дурсан санах ялдамд өөд болоочдын газар өлзий ивээлтэй болог хэмээн тэргүүнээ гудуйлгомой.
«Ухаант мэргэдийн нэр нь үлдэнэ, уран дархачуудын мөр нь үлдэнэ»,-гэдэгчилэн профессор, олны танил нэрт математикч, үндэс эх орондоо үнэнч Х.Даней багшийн ул мөр, үлдээсэн захиасыг хойч үе болох үр хүүхэд өч төчнөөн шавь нар нь үргэжлүүлэх болно.
«Толкын» ансамбль Улаанбаатарт анхлан тэмдэглэн өнгөрүүлсэн «Наурыз»-ын баяр ч энэ жил 20 жилийн ойг тэмдэглэж байна. Эрхэм багш маань хорвоогийн мөнх бусыг үзсэн хэдий ч насны ханийг нь өөрийн адил үзэж баярын хүндэт зочиноор Алматаас-Улаанбаатарт урьсан явдалд чин сэтгэлээсээ талархаж та бүхэндээ Наурызын баярын мэндийг хүргэе. Наурызын баяр өлзийтэй болтугай. Энэ жил тийн урвагч хэмээх төмөр барс шиг зориг самбаатай бяр тэнхээтэй байх болтугай.
1992 оны ХААДС-н төгсөгчид:
1. Х.Бабахумар. Түүхийн ухааны дээд эрдэмтэн, Казахстан Улсын Төв Музейн тэргүүлэх эрдэм шинжилгээний ажилтан
2. Т.Акедил. Яруу найрагч, Хэл шинжлэлийн ухааны дэд эрдэмтэн, М.О.Ауезовын нэрэмжит Уран Зохиол, урлагийн институтын ардын аман зохиол судлалын салбарын эрдэм шинжилгээний ажилтан
3. Х.Сабит. Малын их эмч
Алматы хот 2010 оны 02 сарын 10
Монгол хэлнээ хөрвүүлсэн Д.Хупария. Хэвлэл мэдээлэлийн тэргүүний ажилтан
Улаабаатар хот 2010 оны 02 сарын 24
